ژاله وفا

jalehwafa@yahoo.de

 

مشکلات کمی و کیفی آموزش و پرورش ایران در قرن 21 -بخش 7

 

در شماره قبل تاریخچه سازمان پژوهش در کشور را از بدو انقلاب تا کنون بررسی کردم و نیز اشاره کردم که در سال 85 سهم بودجه تحقيقاتي كشور از توليد ناخالص داخلي 45 صدم درصد اعلام شده است. اعتباری برابر با يك هزار ميليارد تومان و به نرخ روز یورو ، معادل780 میلیون یورو . و در حالی که آموزش عالی و محققان کشور همه و به حق از کمبود بودجه تحقیقات شاکی و ناراضی اند ، در 8 دی ماه 85 حکومت احمدی نژاد اعلام کرد که مبلغ 1 میلیارد دلار به کشور عراق و 250 میلیون دلار به حماس کمک میکند!

اما جالب توجه است که بنا بر جدیدترین گزارش بانک جهانی( 23آذر85همشهرى ) خسارت سالانه آلودگى هوا در ايران معادل 6/1درصد توليد ناخالص داخلى میباشد.بعبارت روشنتر در کشوری که کل بودجه تحقیقات آن که باید به امر سازندگی و اعتلای علمی و حل مشکلات متعدد در هر زمینه اختصاص یابد، 45 صدم درصد تولید ناخالص ملی را تشکیل میدهد، هزینه های تخریبی تنها در یک قلم آنهم آلودگی هوا 3 برابر بودجه کل تحقیقاتی کشور میباشد. توجه به نسبتهای تخریب و سازندگی در نظام ولایت فقیه ، بخوبی جهت گیری این نظام و تبعات و عواقب حیاتش را برای میهن ما ایران مشخص میسازد.

نگاهی به تجربه موفق نحوه سیاستگزاری پژوهشی در کشورهایی که سابقه نسبتا طولانی در امر تحقیق و پژوهش دارند ،مشخص میسازد که هدف اصلی از پژوهش در کلیه سازمانها ودستگاههای اجرایی یک کشور و صرف بودجه های مادی و نیروهای انسانی در واقع میبایستی بهبود کیفیت ، کمک به تصمیم گیریهای مناسب و افزایش بهره وری و کارایی ، اتخاذ راهبردهای مناسب و حل مشکلات و کسب اعتماد و اطیمنان در برنامه ریزی خرد و کلان کشور باشد. خصوصا در بخش آموزش ، پژوهش آموزشی به معنای کار برد منظم و رسمی روشهای علمی به منظور مطالعه مشکلات آموزشی ،جهت توصیف ، پیش بینی و اجرای پدیده های آموزشی میباشد . لذا هم تحقیقات و پژوهشهای کاربردی که هدف ازانجام آنها ، حل مسئله ای خاص است و هم تحقیقات بنیادی که در آن هدف کلی از پژوهش پیشبرد دانش در موضوع مورد تحقیق است، باید مد نظر محققان و سیاستگزاران آموزشی قرار گیرد ومسلما دستیابی به این اهداف جز از طریق به کار بستن یافته های پژوهشی در اتخاذ تصمیمات اجرایی و مبتنی ساختن برنامه ریزی ها بر نتایج پژوهشها عملی نمیشود. اما عوامل متعددی در استفاده از یافته های پژوهشی نقش دارند که بی توجهی بدانان اثر بخشی هر گونه پژوهشی را عقیم و ابتر میسازد. همچون نیاز سنجی صحیح و بومی و تعیین اولویتهای پژوهشی و ایجاد ارتباط نزدیک و مستمر بین محققان و مجریان و ارزشیابی میزان سودمندی نتایج تحقیقات . از دیگر ضرورتها در این زمینه ،ایجاد زمینه رشد شایستگی های علمی محققان و تقویت بینش پژوهشی و واقع بینی در بین مدیران و سیاستگزاران آموزشی و خصوصا ایجاد یک نظام اطلاع رسانی مناسب از قبیل تاسیس بانک اطلاعاتی پژوهشهای آموزشی است که دسترسی بموقع به نتایج تحقیقات انجام شده را برای محققان و مجریان پژوهشها فراهم سازد ، میباشد. این همه را نمی توان و نباید از دولت و نظامی انتظار داشت که ماهیت استبدادیش، ضدیتش را با علم و رشد محرز میسازد، بلکه بخش اعظم این تحولات در اذهان ما مردم بایستی انجام پذیرد و در واقع نیازمند عزم و همت ملی است.

حال جای دارد در این مقاله به بررسی کارنامه کاری موسسات پژوهشی آموزش و پرورش و مشکلات کیفی پژوهش از زبان مسئولین این وزارت خانه بپردازیم.لازم به تذکر است که بعلت محدودیت خاص یک مقاله ،از بسط معرفی طرحها و گوناگونی آنها معذورم. لذا درمعرفی طرح های پژوهشی اکتفا نمودن اینجانب به ذکر تنها چند نمونه در هر زمینه، به هیچ وجه به منظورو قصد کسر مقدار و یا ارزش از طرحهای پژوهشی نبوده و نمی باشد.

پژوهش سراهای دانش آموزي ، مراکزی هستند كه به منظور گسترش فرهنگ تحقيق و پژوهش در بين دانش آموزان و هدايت استعدادها و رشد خلاقيت هاي آنان برای دانـش آمـوزان دوره مـتوسطه نـظري ، فني و حرفه اي ، كاردانش ، و نيز دانش آموزان دوره پيش دانشگاهي تاسیس شده اند. در حال حاضر 150 پژوهش سرای دانش آموزی به طور رسمی در کشور راه اندازی شده و هزينه هاي مورد نياز پژوهش سراها از محل اعتبارات تخصيصي از سوي شوراهاي آموزش و پرورش استان ها و مناطق و مؤسسات محلي از قبيل شهرداري ها ، مراكز علمي و پژوهشي و بنگاه هاي اقتصادي و كمك هاي مردمي تامین میشود. نگارنده به سایتهای این قبیل دانش سراها مراجعه کرده است وجهت شناسایی نوع عملکرد این قبیل پژوهش سراهای دانش آموزی به معرفی دو نمونه از این دانش سراها و برنامه کاری آنها ( که معمولا در دانش سرا ها مرسوم میباشد ) میپردازم.

برنامه سال تحصیلی 84/ 85پژوهش سرای دانش آموزی دکتر عظیمی در شهرستان اران و بیدگل: تجهيز و راه اندازي كارگاه كامپيوتر . تدوین و طراحی سایت اینترنتی پژوهشسرا. جشن پژوهش ،جلسات سخنرانی به مناسبت هفته پژوهش در پژوهش سرا و مدارس.مراسم سال جهانی فیزیک و در این راستا تهیه وارسال بروشور و ویژه نامه سال جهانی فیزیک موضوع : انرژی هاي تجدیدپذیر.شرکت در همایش " فراخوان مقاله سال جهانی فیزیک" در اصفهان.

برنامه سالانه پژوهش سراي دانش آموزي مهرگان شهرستان مبارکه استان اصفهانسال تحصيلي 86-85 :در زمینه فعالیتهای رایانه ای 4 طرح در بخش راه اندازی کارگاه کامپیوتر و اجرای سیستم شبکه اینترنت، راه اندازی کافی نت پژوهش سرا، انتخاب مربي متخصص كامپيوتر،برگزاري كارگاههاي آموزش كار با رايانه .300 نفر مجری طرحها. با هزینه 1میلیون تومان وفعاليتهاي اشتغال زايي از قبیل آشنايي با پرورش ماهي ،پرورش قارچ خوراكي ،پرورش گلهاي زينتي وگلخانه اي ،پرورش زنبوروزنبورداري ،پرورش بادام و آموزش آبياري قطره اي تحت فشار. د رمجموع 5 طرح با حضور200 نفردخترو 100نفرپسر .هزینه 500 هزار تومان.

اماجهت معرفی برنامه کاری شوراي سياستگذاري تحقيقات وزارت آموزش و پرورش و پژوهشگاه آموزش و پرورش که در شماره گذشته تاریخچه شکل گیریشان را قید کردم ، به گزارش کاری و آمار ارائه شده از طرف دکتر کریمی سرپرست معاونت پژوهشی پژوهشگاه آموزش و پرورش در مراسم تودیع و معرفی رئیس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش (مندرج در پژوهشنامه شماره 98 و 99 مرداد و شهریور 85 ) توجه کنیم:"از آنجا که پژوهشکده وظیفه دارد بر اساس اساسنامه اطلاعات پژوهشی و علمی مورد نیاز وزارت آموزش و پرورش را طراحی و تامین کند، 93 طرح پژوهشی در سالهای 81 تا 83 در پژوهشکده تعلیم و تربیت و 65 طرح در سال 83 و در پایان سال 84 در مجموع164 طرح تصویب شده و در حال اجراست . مقالات پژوهشی چاپ شده در مجلات علمی ترویجی از سال 81 تا 84 در مجموع 174 عنوان می باشد . انتشار 45 شماره پژوهشنامه آموزشی از دیگر کارهای این پژوهشکده میباشد و نیز با اجرای برنامه معلم پژوهنده ،دوره پنجم سال تحصیلی 80 تا 81 ، 7500 معلم پژوهنده ، دوره 6 ، حدود 10 هزار نفر ، دوره 7 ، 25 هزار نفر و دوره 8 ، 43 هزار نفر در طرحهای پژوهشی شرکت کرده اند. همچنین از کارهای دیگر این پژوهشکده تالیف کتاب حضرت امام خمینی و آموزش و پرورش ، مجموعه مصاحبه با شخصیتهای طراز اول کشور در خصوص چگونگی ورود اندیشه های حضرت امام به برنامه های وزارت آموزش و پرورش در قالب برنامه استراتژیک ، تدوین خلاصه تحقیقات انجام شده در خصوص اندیشه های تربیتی ، فرهنگی و اجتماعی حضرت امام و نحوه استفاده از آنها در برنامه ریزی آموزشی ، اجرای پژوهش به سفارش موسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام در خصوص میزان آشنایی دانش آموزان با اندیشه های امام و آماده سازی پژوهش دیگری در همین راستا میباشد."

همچنین در همایش دو روزه " تبیین انتظارات از پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش" که در خرداد ماه 84 در شهر سنندج برگزار شد ، دکترخسرو ساکی رئیس سازمان آموزش و پرورش استان کردستان وعضو هیئت پژوهشکده تعلیم و تربیت اعلام کرد :" بیش از 15 سال از آغاز انجام فعالیتهای پژوهشی به شیوه جدید سپری شده است . و دوره های گسترده آموزش پژوهش با شرکت بیش از 150 هزار نفر بر گزار گردیده است . در طی این مدت تا پایان سال 1383 ، حدود 4300 طرح پژوهشی و 2200 پایان نامه با استفاده از اعتبارات پژوهشی آموزش و پرورش انجام یافته است. کمتر دیده می شود که یک پژوهش مورد نیاز به دلیل کمبود اعتبار فرصت انجام نیافته باشد . پس کمبود اعتبار مشکل درجه اول پژوهش در آموزش و پرورش نمی باشد . "

جهت اطلاع خوانندگان گرامی برای شناخت طرحهای اولویت دار در آموزش و پرورش در ذیل به ذکر15 طرح نمونه از حوزه های مختلف آموزش و پرورش ازفهرست طرحهای پژوهشی پایان یافته پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش در سال 1384 ( از مجموع 56 طرح ) به نقل از پژوهشنامه آموزشی 96 و 97 خرداد و تیر ماه 85 ، میپردازم.

1_بررسی ساختار و تشکیلات آموزش و پرورش. 2 برگزاری همایش در خصوص درالفنون. 3 ارزش یابی نتایج برنامه ارزشیابی توصیفی در برخی از مدارس . 4 بررسی روشهای کاهش بازماندگی دختران از آموزش عمومی در مناطق محروم و روستایی . 5 تاثیر ساختارهای متفاوت خانواده در عملکرد تحصیلی و سلامت روانی دانش آموزان . 6 شرح شغل و شرایط احراز مدیریت در مدارس . 7- بررسی عوامل موثر در فرسودگی شغلی مشاوران مدارس متوسطه . 8 تاثیر سرمایه اجتماعی بر موفقیت تحصیلی دانش آموزان . 9 طرح تدوین دایره المعارف تخصصی تعلیم و تربیت اسلامی . 10 بررسی آگاهی و نگرش زیست محیطی دبیران و دانش آموزان مدارس متوسطه ایران و هند . 11-ساخت ابزار ارزیابی آمادگی تحصیلی کودکان پیش دبستانی در حیطه شناخت و دانش عمومی 12 بررسی بازیهای گروهی بر پیشرفت تحصیلی و زبان آموزی دانش آموزان دختر و پسر دوم ابتدایی شهر تبریز . 13 نقد و بررسی نظریه زیباشناسی هری برودی و کاربرد آن برای تعلیم و تربیت با تاکید بر فرایند یاد دهی و یاد گیری . 14 تدوین اهداف و شاخصهای برنامه های پیش دبستانی در حیطه رشد اجتماعی و هیجانی . 15 مقایسه میزان رضایت زناشویی در ازدواج های سنتی و غیر سنتی معلمان شاغل به تحصیل در دانشگاه آزاد اسلامی.

متاسفانه نگارنده به میزان هزینه هایی اختصاص یافته به طرحهای مذکور دسترسی نیافت ولی فهرستی از هزینه های طرحهای پژوهشی دانشگاه اصفهان را که به هر حال نمادی از هزینه های طرحهای پژوهشی را در اختیار خوانندگان جهت قضاوت قرار میدهد، در ذیل می آورم.

نمایش 12 طرح پژوهشی و هرینه آنها .کار گروه علمی فن آوری ستاد نکو داشت اصفهان ،موسسه ارائه دهنده طرحها:

1-طرح تاسیس مجله بین المللی علوم انسانی مجری معاون پژوهشی با هزینه 50 میلیون تومان 2--مسابقات ربوتیک دانش آموزی کشورهای اسلامی آموزش و پرورش38 میلیون تومان.3-برگزاری مسابقه تیمی ریاضی دانشجویان جهان اسلام 40 میلیون تومان.5-همایش نقش اصفهان در پهنه تاریخ ایران و جهان اسلام 0 5میلیون تومان .6-همایش اصفهان ومشروطیت 45 میلیون تومان.7-همایش نقش اصفهان در تمدن اسلامی 79 میلیون تومان .8-اصفهان از دید سیاحان فرانسوی 5 میلیون تومان .9-طرح بازدید نمایندگان کشورهای اسلامی از سیستم ارائه خدمات بهداشتی استان اصفهان 33 میلیون تومان 10-جشن نکو داشت پنجاهمین سالگرد تاسیس دانشکده داروسازی و علوم دریایی اصفهان 30 میلیون تومان .11 -طرح برگزاری همایش بین المللی نقش اصفهان در توسعه علوم فرهنگی و تمدن اسلامی 320 میلون تومان. 12-طرح اجرای سرود اصفهان پایتخت فر هنگی اسلامی 15 میلیون تومان.

مسلما در بسیاری از دانش سرا های دانش آموزی فعالیتهای مفید در راه ارتقاء سطح دانش دانش آموزان و رشد قوه خلاقیت آنها انجام میپذیرد و قابل ستایش است و دانش آموزان مستعد در جشنواره خوارزمی همه ساله طرحهای ارزنده ای را که نشانگر قوه ابتکارشان است ، ارائه میدهند. ولی اینطور که ملاحظه میگردد متاسفانه از دانش سراهای دانش آموزی گرفته تا حتی بزرگترین مراکز علمی کشور یعنی دانشگاهها را تب برگزاری همایش و جشن و مسابقه فرا گرفته است. آنهم در قالب طرحهای پژوهشی ! بی دلیل نیست که امر پژوهش در مسائل بنیادی در ایران پا نمیگیرد و با مشکلات متعددی روبر واست.نگاهی به طرحهای دانشگاه اصفهان این سوال را به ذهن خواننده متبادر میکند که آیا مسائل پژوهشی این دانشگاه در همه سطوح با هزینه های قطره ای پژوهشی در کل کشور ، حل شده اند که اولویتهای این دانشگاه من باب نمونه اجرای سرود" اصفهان پایتخت فر هنگی اسلامی" میباشد؟!

نگارنده مشکلات کیفی وموانع پژوهش را در ایران از دید مسئولان امر پژوهش و تحقیقات به شرح ذیل جمع آوری کرده ام:

بحران مسئله شناسی . فقدان رویه روشن و کار آمد در تعیین اولویتهای پژوهشی به ویژه نگاه خرد و سطحی به مسائل آموزشی و در نتیجه موضوعات پژوهشی .

بحران روش شناختی و غلبه روشهای کمی بر حوزه تحقیقات آموزش و پرورش و در نتیجه رویارویی نظام آموزشی با محدودیتهای حاصل از نتایج آنها .

بحران اشاعه و کاربست یافته های پژوهش

عدم برخورداری نظام آموزشی از برنامه راهبردی کلان .

فقدان جهت گیری موثر در طراحی و اجرای پروژهایی با وسعت ملی و ناظر بر اهداف و راهبردی نظام آموزشی .

ضعف مدیریت ، سیاست گذاری و نظارت بر حوزه های پژوهشی .

ضعف ارتباطات و روابط بین المللی در حوزه پژوهش .

فقدان نظام کار آمد اطلاعات و ارتباطات پژوهشی در آموزش و پرورش .

حاکم نبودن روشهای علمی در تخصیص و توزیع اعتبارات پژوهش .

تکراری بودن و فقدان ژرفا نگری در تنظیم اولویتها .

نبود فضای خود اصلاحی در حوزه پژوهش .

الویتهای سال1385 درست مانند اولویتهای سال 1368 می باشد . گویی مسائل و نیازها هیچ تغییری نکرده است .

روزمرگی در انجام پژوهش و بی تفاوتی نسبت به مفروضات پژوهش ، تلقی وظیفه اداری از پژوهش و در نتیجه افتادن در دام بازیهای اداری .

فاصله میان حوزه پژوهش با سطح اجرا بویژه مدرسه .

همچنین دکتر حسن رمضان زاده در تحقیقی مندرج درفصلنامه پژوهشکده تعلیم وتربیت شماره 80 سال 83 ،موارد ذیل را از اولویتهای موانع کاربرد پژوهشهادر کشور میداند:فقدان نظام اطلاع رسانی مناسب،تردید در کیفیت گرد آوری داده ها و روش شناسی پژوهشی ،وجود استبداد مدیریتی و مدیریت شتابزده .

همچنین در صورت مذاکرات و مصوبات نشست هم اندیشی مسئولین پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش در 27 تیر 85 آمده است که دکتر احمدی معاون آموزش و پرورش عمومی کشور به موانعی سخت در راه تحقق امر پژوهش در آموزش و پرورش کشور اشاره میکند: " در دوره راهنمایی پژوهش دانش آموزی یکی از برنامه های ماست . ولی حجم کتابهای درسی و ملزم بودن معلم به تدریس ، تفکر را از دانش آموز می گیرد . بین کارگزاران ، مدیران و برنامه ریزان شعار " اول پژوهش بعد تصمیم " خیلی ناقص و به اختصار انجام می گیرد . در سال 81 معاونت آموزش عمومی که 10 میلیون و 500 هزار دانش آموز را سرویس می دهد ، تنها 14 طرح پژوهشی تصویبی داشته و در سال 82 ، 10 طرح و در سال 84 ، 2 طرح و احتمال دارد در سال 85 این وضعیت به حد اقل ممکن برسد ."

باید پاسخی برای این امر یافت که 48 هزار کلاسهای چند پایه سراسر کشور را که در آنها ، دانش آموزان اول تا پنجم ابتدایی به طور همزمان با حضور یک معلم بر سرکلاس، درس می خوانند ، چگونه می توان بدون تحول و پژوهش اداره کرد ؟در ثانی 48 درصد معلمین ما دیپلمه هستند با این سطح از سواد آنهم با سوابق طولانی تدریس و عادت به شیوه های سنتی تدریس ،چگونه میتوان ذهنیت این معلمان را با لزوم امر پژوهش و کار برد روشهای جدید حاصل از آن بر سر کلاس عادت داد؟" همچنین ابراهيم كارخانه‌اي رييس كميته تحقيقات و فن‌آوري مجلس در گفتگو با ایسنا علل بی برنامگی در امر پژوهش در ایران را چنین بر میشمارد:متاسفانه تحقيق و پژوهش مبتني بر نياز كشور نبوده و هدفمند و سياست‌گزاري شده تدوين نمي‌شود، چرا كه در حال حاضر پراكندگي امر پژوهش و دوباره كاري در تمام وزارتخانه‌ها و دستگاه‌ها به وضوح مشاهده مي‌شود. دليل ناهمسويي و تكراري بودن برخي تحقيقات، نبود صندوقي جهت ثبت پژوهش‌هاي علمي در كشور است كه تمام فعاليت‌هاي علمي و پژوهشي صورت گرفته در گذشته و حال در آن صندوق ثبت شود. در تمام دانشگاه‌ها و كتابخانه‌ها با مديريت و برنامه‌ريزي، هزاران كار تحقيقاتي وجود دارد كه براي آن ميلياردها تومان هزينه شده است،‌ اما مورد استفاده قرار نمي‌گيرد. "

دکتر رضا منصوری معاون پژوهشي سابق وزير علوم در مصاحبه به ایسنا(85 /01/15 ) نیز اظهار داشت:يك مثال ساده رصدخانه ملي و مكان يابي آن است كه با چه زجر و مشقت‌و چه دقت علمي اين كار آغاز شد و با چه دشواري يك گروه بيست نفره آموزش ديدند و سال گذشته در چهار نقطه كشور در سرماي بسيار سخت در ارتفاعات سه هزار متري در مناطقي كه حيوانات وحشي وجود دارند، بدون حفاظت با چه مشقت و با پول كم ،اندازه‌گيري علمي كردند. با اين حال، نرسيدن بودجه در سال 84 كه بخشي از همين كاهش بودجه‌ها بود، اين طرح را بعد از هفت سال برنامه‌ريزي و نتايج بسيار متوقف كرد. مثلا در سال اول اعتباري بالغ بر بيست ميليارد تومان براي نانو فن‌آوري تعيين شده بود كه در عمل حدود يك ميليارد تومان به آن اختصاص يافت.این قبیل بی برنامگی ها جزو همان بي‌برنامگي برنامه ريزان كشور ماست كه خود سازمان مديريت پيش نويس آنها را براي دولت و مجلس تهيه مي‌كند و بعد خود اجراء نمي‌كند و اين خيلي خطرناك است."

در بالا دیدگاه های مسئولان ودست اندرکاران پژوهش در وزارت آموزش و پرورش و آموزش عالی کشور را ملاحظه کردید . مسلما بسیاری ازطر حهای پژوهشی با همت محققین دلسوز و فرهیخته کشور با روشهای علمی تهیه گردیده است ولی تا مشکلات ساختاری امر پژوهش حل نگردند ، سرمایه های انسانی و مادی بسیاری است که در میهن ما بهدر میروند. وقتی نگاه دکتر محمد مهدی اسلامیه رئیس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش و دبیر شورای سیاست گذاری تحقیقات وزارت آموزش و پرورش( مجله پژوهشنامه آموزشی شماره 98 و 99 مرداد و شهریور 85) به امر پژوهش به شرح زیر ،از نتایج سحر در نظام ولایت فقیه باشد:":محققی که در مطالعه های موردی مشهور قدم برمی دارد مثل کسی است که حس لامسه او در فضای ظلمانی کار نمی کند و به مدد عصا کور مال کور مال قدم برمی دارد . ولی وقتی پیمایشی صورت می گیرد ، از مطالعه موردی قدم فراتر می گذارد ، اینجا دیگر از کورمال خارج می شود . آن نور چراغ قوه محیط را بر ما زنده می کند . این نور می تابد محیط زنده می شود زیرا این محیط بود منتهی ماهیت آن در وجود ما نبود . این انتقال توسط این نور انجام می گیرد منتهی در اینجا نور یک چراغ قوه است . اما اگر دو پژوهنده در حال کار جدی بیایند و تلفیق بر هم پیدا کنند قلبا و ذکرا و عملا با هم یکی شوند ، اینجا نور یک لامپ است که محیط را روشن می کند . نور چراغ قوه هر لحظه امکان زدودنش هست اما این لامپهای الکترسیته وصل به نیروگاه برق است و انشا الله در آینده وصل به نیروگاه اتمی بوشهر !!"

چه صبح دولتی را میتوان از این قبیل مسئولان انتظار داشت؟!